Paris sammiti və ondan sonra verilən bəyanatlar Qərbin Ukrayna müharibəsinin bitməsi istiqamətində fəallaşdığını göstərsə də, təhlükəsizlik zəmanətləri məsələsində hələ də ciddi qeyri-müəyyənlik qalmaqdadır. Siyasi ritorika ilə real mexanizmlər arasındakı fərq bu mərhələdə əsas sualı formalaşdırır: Ukrayna üçün nəzərdə tutulan təhlükəsizlik çərçivəsi həqiqətən Rusiyanı çəkindirəcəkmi, yoxsa bu razılaşma “kağız pələng” olaraq qalacaq?
Razılaşma var, amma məzmun yoxdur
Ukrayna, Fransa və Böyük Britaniya liderlərinin atəşkəsdən sonra çoxmillətli təhlükəsizlik qüvvələrinin yaradılması ilə bağlı imzaladıqları bəyannamə ilk baxışdan diplomatik uğur kimi təqdim edilir. “The Telegraph” nəşrinin qeyd etdiyi kimi, bu, uzun müddətdən sonra ukraynalılar, avropalılar və amerikalıların eyni xətt üzrə danışdığı ilk hadisədir. Lakin əsas problem ondadır ki, razılaşmanın konkret detallarına dair heç bir açıqlama yoxdur.
Təhlükəsizlik mexanizminin necə işləyəcəyi, hansı ölkələrin hansı öhdəlikləri götürəcəyi, maliyyələşmə və hərbi müdaxilənin hüquqi əsasları hələ də açıq qalır. Bu isə Ukrayna üçün ən kritik sualı cavabsız qoyur: növbəti Rusiya hücumu halında kim və necə müdaxilə edəcək?
ABŞ faktoru: dolayı dəstək, birbaşa zəmanət yox
ABŞ-ın mövqeyi bu prosesdə həlledici rol oynayır. Donald Tramp administrasiyasının nümayəndələri təhlükəsizlik protokollarının “demək olar ki, hazır olduğunu” bildirsələr də, ABŞ ordusunun birbaşa iştirakına dair hər hansı öhdəlik səsləndirilmir. Atəşkəsə nəzarət mexanizminin Amerika qoşunları deyil, dronlar, peyklər və sensorlar üzərindən qurulacağı ehtimalı Vaşinqtonun riskdən yayınmaq strategiyasını açıq şəkildə ortaya qoyur.
Ən önəmli məqam isə ondan ibarətdir ki, hələlik Ukraynaya hücumun avtomatik olaraq ABŞ-la müharibə demək olacağına dair açıq və ya hüquqi cəhətdən məcburi bir mesaj yoxdur. Məhz bu amil real çəkindirmə mexanizmi ilə formal razılaşma arasındakı əsas fərqi müəyyən edir.
Almaniyanın tərəddüdü: vahid mövqenin olmaması
Almaniyanın Ukraynanın təhlükəsizliyi ilə bağlı sənədi imzalamaması Qərb daxilindəki fikir ayrılıqlarını bir daha üzə çıxardı. Kansler Fridrix Merz ABŞ-ın “güclü və hüquqi cəhətdən məcburi təhlükəsizlik zəmanətləri” verdiyini iddia etsə də, Berlinin praktik addımlardan yayınması bu bəyanatların daha çox siyasi xarakter daşıdığını göstərir.
Almaniyanın ehtiyatlı mövqeyi bir neçə səbəblə izah oluna bilər:
-Rusiya ilə birbaşa hərbi qarşıdurma riskindən yayınmaq istəyi;
-Alman cəmiyyətində müharibəyə cəlb olunma ilə bağlı artan narahatlıq;
-Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasında liderlik məsuliyyətinin paylaşılmasına dair qeyri-müəyyənlik.
Bu tərəddüd isə Qərbin Ukrayna məsələsində hələ də vahid və qəti mövqeyə malik olmadığını təsdiqləyir.
Avropa təşəbbüsü və onun məhdudiyyətləri
Britaniya və Fransanın Ukraynada quru qüvvələri yerləşdirməyə hazır olduqlarını bəyan etməsi Avropanın daha fəal rol almaq niyyətindən xəbər verir. Lakin ABŞ-ın hərbi imkanlarının bu missiyanı açıq şəkildə dəstəkləməməsi təşəbbüsün effektivliyini sual altına alır. Məhz Amerika hava dəstəyi, logistika və strateji çəkindirmə olmadan bu qüvvələrin Rusiyanı real şəkildə dayandırmaq potensialı məhduddur.
Sülh hələ də “növbəti təpənin o tayındadır”
Paris sammiti Qərb birliyinin qismən bərpasını və diplomatik fəallığın artdığını göstərsə də, Ukrayna üçün təhlükəsizlik zəmanətləri məsələsində əsas suallar cavabsız qalır. Detallar açıqlanmadıqca və hüquqi cəhətdən məcburi mexanizmlər formalaşmadıqca, bu razılaşmalar real çəkindirmədən daha çox siyasi niyyət bəyannaməsi təsiri bağışlayır.
Ukraynalılar üçün isə məsələ aydındır: Rusiyanın yenidən hücum etməyəcəyinə dair real zəmanət olmadan nə sülh qəbul ediləcək, nə də ərazi güzəşti müzakirə oluna bilər. Bu baxımdan, Qərbin qarşısında duran əsas vəzifə ritorikanı konkret təhlükəsizlik mexanizmləri ilə əvəz etməkdir. Əks halda, sülh həmişə olduğu kimi, bir qədər də irəlidə -“növbəti təpənin o tayında qalır”.
